Ep 2: Hyperfocus và Trì Hoãn — Đôi Bạn Cùng Tiến

Có một nghịch lý mà người ngoài nhìn vào không bao giờ hiểu được.

Người có ADHD vừa có thể ngồi làm việc mười hai tiếng liên tục không ăn không ngủ, vừa có thể ngồi nhìn chằm chằm vào màn hình ba tiếng mà không gõ được một chữ.

Cùng một người. Cùng một cái não. Hai trạng thái hoàn toàn đối lập.

Đây không phải lười biếng. Đây không phải thiếu kỷ luật. Đây là hyperfocus và trì hoãn, hai thứ tưởng như mâu thuẫn nhau nhưng thực ra là đôi bạn thân, lúc nào cũng đi cùng nhau và luôn chọn thời điểm tệ nhất để xuất hiện.

Hồi đại học, tôi có một thói quen mà các bạn cùng lớp vừa ngưỡng mộ vừa ghét.

Cả học kỳ tôi gần như không học. Không phải không đến lớp, là đến nhưng không thực sự ở đó. Ngồi trong giảng đường nhưng đầu đang ở chỗ khác. Bài tập về nhà làm được thì làm, không thì thôi. Giữa kỳ điểm cao vì tôi hiểu bài nhanh, nhưng sau đó chán, buông, không đoái hoài đến môn học đó thêm một lần nào nữa.

Rồi hai ngày trước khi thi cuối kỳ, tôi vùi đầu vào sách. Không ăn đúng bữa. Không ngủ đủ giấc. Không làm gì khác ngoài nhồi lại toàn bộ kiến thức của một học kỳ vào bốn mươi tám tiếng.

Thi xong, điểm vẫn cao.

Không phải vì tôi giỏi chịu đựng áp lực. Mà vì deadline thật sự, deadline không thể lùi thêm được nữa, là thứ duy nhất kích hoạt được cái công tắc trong đầu tôi.

Đi làm rồi, cái pattern đó không mất đi. Nó chỉ di chuyển sang môi trường mới.

Có lần tôi được book để dạy một khóa học, lịch dạy được xác nhận từ mấy tuần trước. Tôi biết. Tôi ghi vào lịch. Tôi có đủ thời gian để soạn một bộ giáo án hoàn chỉnh, chu đáo, xứng đáng với số tiền học viên bỏ ra.

Tôi không soạn.

Không phải vì tôi không muốn. Mà vì mỗi lần mở file ra, não tôi tìm được thứ gì đó cấp bách hơn để làm. Dọn bàn làm việc. Trả lời email cũ. Đọc một bài viết không liên quan. Pha cà phê lần thứ ba trong ngày.

Còn hai ngày, tôi mới bắt đầu. Làm xuyên đêm, bỏ qua bữa tối, bỏ qua vợ đang ngồi xem phim một mình ngoài phòng khách. Sáng hôm sau lên lớp dạy, học viên khen.

Tôi nhận lời khen mà biết rõ trong đầu: mình lẽ ra có thể làm tốt hơn nhiều. Nếu chịu bắt đầu từ ba tuần trước.

Đây là cách hai thứ này hoạt động cùng nhau.

Trì hoãn không phải lười. Với não ADHD, một task không có phần thưởng tức thời hoặc áp lực tức thời thì não đơn giản là không sản xuất đủ dopamine để bắt đầu. Không phải không muốn làm. Là không khởi động được. Giống như xe hết xăng, đạp ga bao nhiêu cũng không nhúc nhích.

Rồi deadline ập đến đủ gần, đủ thật, đủ đáng sợ. Não bắt đầu sản xuất adrenaline. Và adrenaline với não ADHD làm được điều mà ý chí không làm được: nó kích hoạt hyperfocus.

Hyperfocus là trạng thái tập trung cực độ, không phải tập trung bình thường mà là tập trung đến mức thế giới xung quanh biến mất. Không nghe thấy tiếng người gọi. Không nhận ra đã bốn giờ sáng. Không nhớ mình chưa ăn tối.

Khi hyperfocus vào đúng việc cần làm, kết quả có thể xuất sắc. Khi nó vào sai chỗ, một tab YouTube chẳng hạn, thì ba tiếng trôi qua như không có gì xảy ra.

Bạn không kiểm soát được hyperfocus sẽ bám vào thứ gì. Đó mới là vấn đề thật sự.

Tôi rất dễ hứng khởi với thứ mới. Và tôi hiểu rất nhanh.

Ngày đầu tiên của bất kỳ thứ gì, tôi đều ở trạng thái tốt nhất. Hỏi nhiều, hiểu nhanh, làm tốt. Người xung quanh hay nhận xét tôi thông minh, tiếp thu nhanh. Điều đó đúng, nhưng chỉ đúng trong giai đoạn đầu.

Sau một thời gian, khi thứ đó không còn mới nữa, khi não tôi đã hiểu đủ để thấy không còn gì bất ngờ, sự hứng khởi tắt. Nhanh và không báo trước. Tôi không chán vì khó. Tôi chán vì não tôi đã xong với nó, dù thực tế thì chưa xong.

Đây là lý do tôi bắt đầu nhiều thứ và bỏ giữa chừng. Không phải thiếu cam kết. Là dopamine đã rút đi trước khi công việc kết thúc.

Tôi không có cách nào xóa bỏ hai thứ này. Nhưng tôi học được cách sắp xếp cuộc sống để chúng ít gây hại hơn.

Thứ nhất, tôi không tin vào deadline xa. Deadline ba tuần nữa với não tôi không khác gì không có deadline. Tôi tự tạo deadline giả, gần hơn, nhỏ hơn, và quan trọng là phải có hậu quả thật nếu bỏ qua, dù hậu quả đó chỉ là phải báo cáo với một người nào đó tôi không muốn làm họ thất vọng.

Thứ hai, tôi dùng Pomodoro không phải để làm nhiều hơn mà để ngắt hyperfocus trước khi nó nuốt chửng cả ngày. Hai mươi lăm phút, dừng lại, nhìn xung quanh, nhớ lại mình còn tồn tại.

Thứ ba, tôi học cách nhận ra dấu hiệu của trì hoãn giả tạo. Khi tôi đột nhiên muốn dọn nhà lúc có deadline, đó không phải tôi bỗng dưng ngăn nắp. Đó là não tôi đang trốn. Tôi biết rồi, nên tôi đặt đồng hồ năm phút, làm đúng năm phút thôi, chỉ để khởi động. Thường thì sau năm phút, tôi đã vào được rồi.

Gửi các bậc phụ huynh đang đọc bài này.

Nếu con bạn học giỏi nhưng hay bị nhận xét là không chịu cố gắng đều đặn, hay bùng lên rồi tắt ngấm, hay đợi đến phút cuối mới làm thì đạt kết quả tốt hơn cả những đứa học suốt, đừng vội kết luận con bạn lười hay thiếu nghiêm túc.

Rất có thể não của con đang chờ đúng loại nhiên liệu mà nó cần để khởi động. Nhiệm vụ của người lớn không phải thúc ép thêm mà là giúp con tìm ra loại nhiên liệu đó là gì.

Tôi mất hơn ba mươi năm để hiểu cái công tắc của mình hoạt động như thế nào. Nếu có ai đó giúp tôi hiểu sớm hơn, có lẽ tôi đã bỏ lỡ ít thứ hơn.

Mọi thứ rồi sẽ ổn. Chỉ là đừng đặt deadline quá xa.