Thế Hệ Đầu Tiên Dám Hỏi: Khổ Để Làm Gì?

Ở bài trước (đọc ở đây), tôi viết về quyền được học những thứ không ra tiền. Về việc một xã hội đủ văn minh là xã hội cho con người một khoảng an toàn để không phải biến mọi lựa chọn thành chiến lược sinh tồn.

Khi một xã hội bớt đói, bớt bất an, bớt làm nhục người kiếm ít tiền, con người mới bắt đầu có quyền chọn. Chọn nghề mình thích. Chọn học thứ mình tò mò. Chọn không giàu lắm cũng được. Chọn chỉ thở thôi không làm gì cũng được.

Bài này, tôi muốn tiến lên thêm một bước.

Nếu bài trước là về quyền được học những thứ không ra tiền, thì bài này là về một thế hệ đang bị mắng vì dám muốn sống một đời không chỉ để trả nợ cho nỗi sợ của người lớn.

Thế hệ đó là Gen Z.

Gắn Nhãn Gen Z

Ở Việt Nam bây giờ, Gen Z bị gọi bằng rất nhiều nhãn. Lười. Láo. Mỏng manh. Thiếu nghị lực. Không chịu khổ. Mới đi làm đã đòi quyền lợi. Chưa cống hiến bao nhiêu đã hỏi work life balance. Hơi tí là toxic. Hơi tí là mental health. Hơi tí là nghỉ việc.

Tôi hiểu cái khó chịu đó. Thật lòng, tôi cũng từng nghĩ như vậy.

Với cái đầu của một người lớn lên trong văn hoá 8x, tôi cũng có lúc nhìn một bộ phận Gen Z và nghĩ: các em chịu khó một chút được không? Công việc chưa làm được bao lâu mà đã nói tới "boundary". Mới bị góp ý vài câu đã bảo tổn thương. Mới đi làm đã muốn linh hoạt, muốn remote, muốn nghỉ, muốn được tôn trọng, muốn sếp nói chuyện tử tế.

Nghe cũng hơi ngứa tai.

Nhưng càng làm với nhiều bạn Gen Z, tôi càng thấy câu chuyện không đơn giản như vậy.

"Láo" đôi khi chỉ là muốn vạch ra ranh giới

Ở nhiều gia đình và công sở Việt Nam, chữ "láo" rất tiện dùng.

Một đứa con nói không muốn học ngành bố mẹ chọn: láo. Một nhân viên hỏi rõ lương thưởng: láo. Một người trẻ từ chối làm cuối tuần: láo. Một người không trả lời tin nhắn công việc lúc 11 giờ đêm: láo. Một người nói công ty này toxic: chưa đủ tuổi đời mà đã phán xét.

Nói cách khác, "láo" không có nghĩa là sai. "Láo" chỉ có nghĩa là một người trẻ đã bắt đầu có ranh giới.

Mà ranh giới là thứ xã hội Việt Nam không quen lắm.

Chúng ta quen với ngoan. Ngoan là nghe lời, chịu đựng, không cãi, bị giao thêm việc vẫn cười, cuối tuần vẫn online, sếp nói vô lý cũng gật, cha mẹ áp đặt vẫn bảo vâng, không làm người khác mất mặt kể cả khi cái giá phải trả là chính mình.

Nên khi một thế hệ bắt đầu nói không, xã hội giật mình. Người ta không nghĩ đó là một ranh giới mới được hình thành, người ta nghĩ đó là một sự phản bội giá trị lâu đời.

Gen Z lớn lên trong một xã hội Việt Nam rất khác

Muốn hiểu Gen Z, phải hiểu họ lớn lên trong một Việt Nam khác với các thế hệ trước rất nhiều.

Tầng lớp trung lưu tăng theo cấp số nhân. Nhiều gia đình có nhà, có xe, có tiền cho con học thêm, du học là bình thường mới, dùng smartphone, tiếp xúc với thế giới toàn cầu từ rất sớm. Một đứa trẻ Gen Z ở thành phố có thể lớn lên với YouTube, TikTok, Netflix, podcast, therapy talk, burnout culture, quiet quitting, và hàng nghìn mảnh đời từ khắp thế giới.

Gen Z không chỉ so mình với đứa hàng xóm nữa. Gen Z so mình với cả thế giới.

Gen Z thấy người Úc tan làm 5h chiều đi biển, đi bar, đi xem đua ngựa. Thấy người châu Âu nghỉ phép cả tháng. Thấy người Bắc Âu nói về parental leave như một điều hiển nhiên. Thấy một người trẻ ở đâu đó nói: "My job is not my identity."

Rồi Gen Z quay lại nhìn văn phòng Việt Nam. Sếp nhắn sau giờ làm. OT không trả tiền. Họp vô nghĩa. Lương thấp nhưng đòi nhiệt huyết cao. Văn hoá nịnh bợ. Đánh giá nhân viên bằng độ ngoan. Quyền lợi thì mơ hồ nhưng yêu cầu trung thành thì rất rõ.

Thế là họ phản ứng.

Người lớn gọi đó là láo. Nhưng có khi đó chỉ là một thế hệ đã nhìn thấy cửa sổ. Một người chưa từng thấy cửa sổ sẽ tưởng căn phòng ngột ngạt là bình thường. Gen Z lớn lên với quá nhiều cửa sổ, nên rất khó bắt họ tin rằng thiếu không khí là số phận.

Khi cái đói lùi lại, câu hỏi về ý nghĩa cuộc sống xuất hiện

Thế hệ ông bà đi qua chiến tranh, bao cấp, đói nghèo. Thế hệ cha mẹ đi qua Đổi Mới, làm ăn, tích luỹ, xây nền. Thế hệ 8x, 9x đời đầu vẫn mang rất nặng cái áp lực phải ổn định, phải có việc tốt, phải mua nhà, phải làm cha mẹ yên tâm, phải có thứ để họ hàng nhìn vào và bảo: ừ, nó nên người rồi.

Nhưng Gen Z, ít nhất là một bộ phận ở đô thị, lớn lên khi cái đói không còn đứng giữa nhà như một ông bố nghiêm khắc nữa.

Và khi cái bụng bớt đói, cái đầu bắt đầu hỏi nhiều hơn. Tôi muốn sống thế nào? Tôi có thật sự muốn làm công việc này không? Tại sao sếp được quyền nói chuyện thiếu tôn trọng? Tại sao công ty cứ gọi mình là gia đình, nhưng khi cắt giảm nhân sự thì rất lạnh lùng? Tại sao cha mẹ gọi đó là thương con, nhưng lại không cho con được sống đời của mình?

Những câu hỏi này khó chịu. Nhưng khó chịu không có nghĩa là sai.

Nhiều người lớn nghe Gen Z nói vậy thì thấy ngứa tai vì trong sâu thẳm, họ cũng từng muốn hỏi những câu đó. Chỉ là ngày xưa họ không có quyền.

Khi bạn từng phải cắn răng chịu đựng, bạn rất dễ khó chịu với người không chịu cắn răng. Không phải vì họ sai hoàn toàn. Mà vì họ làm lộ ra một sự thật cay đắng: cái khổ ngày xưa của mình có thể không cao quý như mình vẫn kể. Có khi nó chỉ là vì mình không có lựa chọn khác.

Nếu Đây Là Phần Thưởng Của Chăm Chỉ, Thì Xin Lỗi

Các thế hệ trước được nuôi bằng một công thức khá rõ: học giỏi, vào đại học, tìm việc ổn định, làm chăm chỉ, mua nhà, có con, rồi đời sẽ lên. Công thức đó từng có lý. Với nhiều người, nó đã giúp họ thoát nghèo thật. Nó cho họ một cái thang để leo.

Nhưng Gen Z nhìn quanh và thấy cái thang đó không còn chắc như xưa. Bằng đại học không còn bảo đảm việc tốt. Làm chăm chỉ không chắc được trọng dụng. Trung thành với công ty không chắc được công ty tử tế lại. Giá nhà đi xa hơn lương. Cống hiến nhiều khi chỉ được thưởng thêm việc. Burnout không làm bạn thành người hùng, nó chỉ làm bạn thành nhân viên mệt, dễ thay thế, và bị quên rất nhanh sau khi nghỉ.

Người lớn bảo Gen Z không chịu cố gắng. Nhưng Gen Z nhìn người lớn cố gắng cả đời rồi vẫn kiệt sức, vẫn lo tiền viện phí, vẫn sợ mất việc, vẫn không biết mình sống vì cái gì.

Và Gen Z tự hỏi: nếu đây là phần thưởng của chăm chỉ, thì xin lỗi, con không chắc con muốn thắng trò chơi này.

Câu này làm nhiều người tức vì nó chạm vào niềm tin sống còn của cả một thế hệ. Một thế hệ đã tự cứu mình bằng sự chịu đựng sẽ rất khó chấp nhận rằng chịu đựng không phải lúc nào cũng là đạo đức. Đôi khi nó chỉ là chiến lược sinh tồn. Và gọi chiến lược sinh tồn là phẩm hạnh là cách người ta tự an ủi sau khi đã không còn lựa chọn nào khác.

Gen Z Không Muốn Thờ Cái Khổ Nữa

Văn hoá Việt Nam có một thứ rất lạ: chúng ta hay thần thánh hoá cái khổ. Nghèo mà học giỏi thì đáng quý. Khổ mà chịu đựng thì đáng nể. Làm tới kiệt sức thì có trách nhiệm. Không nghỉ ngơi thì chăm chỉ.

Tất nhiên, trong cái khổ có phẩm giá. Không thể phủ nhận những thế hệ trước đã đi qua quá nhiều thứ để xây nền cho hôm nay. Nhưng cái khổ không nên trở thành tôn giáo. Vì một khi xã hội thờ cái khổ, nó sẽ bắt mọi thế hệ sau phải quỳ trước cùng một bàn thờ, dù bàn thờ đó không còn ý nghĩa gì nữa.

Gen Z đang lật lại cả bàn cờ: có cần thiết không? Có công bằng không? Có phải ai khổ hơn thì đạo đức hơn không? Có phải sống để người khác khen "nó chịu khó" là một đời đáng sống không?

Đây là lý do nhiều người lớn không thích Gen Z. Không phải vì Gen Z chỉ sai. Mà vì họ nghi ngờ một thứ mà nhiều thế hệ trước đã dùng để tự an ủi mình trong nhiều năm.

Nếu một phần cái khổ đó chỉ là bị bóc lột thì sao? Nếu một phần trong đó chỉ là không có lựa chọn thì sao? Những câu hỏi này đau. Nên người ta gọi người hỏi là láo cho dễ xử.

Xung Đột Giữa Hai Nỗi Sợ

Tôi nghĩ xung đột giữa Gen Z và các thế hệ trước không chỉ là xung đột tuổi tác. Nó là xung đột giữa hai nỗi sợ.

Thế hệ trước sợ nghèo. Gen Z sợ mất mình. Thế hệ trước sợ không ổn định. Gen Z sợ sống một đời vô nghĩa. Thế hệ trước sợ nghỉ là tụt lại. Gen Z sợ chạy mãi mà không biết chạy đi đâu.

Cả hai nỗi sợ đều có lý. Và cả hai đều có thể trở nên cực đoan theo cách của nó.

Nhưng Gen Z Cũng Phải Lớn Lên

Nói vậy không có nghĩa Gen Z chỉ cần đòi là đúng.

Muốn có tự do thì phải chịu trách nhiệm với tự do. Muốn có boundary thì phải biết mình đang bảo vệ điều gì thật sự, chứ không phải dùng boundary như một cái cớ để né việc khó. Muốn công ty tử tế thì bản thân cũng phải tử tế với cam kết của mình.

Và có những điều Gen Z cần nghe thẳng: không phải mọi góp ý đều là gaslighting. Không phải mọi áp lực đều là bóc lột. Không phải mọi cảm xúc của mình đều là sự thật cuối cùng. Không phải cứ thấy khó chịu là thế giới sai.

Một xã hội văn minh không phải là nơi con người được chiều theo mọi cảm xúc. Nó là nơi con người được tôn trọng, và cũng được yêu cầu trưởng thành.

Gen Z có quyền nói về mental health, nhưng mental health không nên trở thành chiếc áo choàng đạo đức để tránh mọi trách nhiệm. Gen Z có quyền từ chối cống hiến mù quáng, nhưng cũng phải hiểu rằng không có năng lực nào sinh ra từ việc chỉ biết bảo vệ sự thoải mái của mình.

Đừng thờ cái khổ, nhưng cũng đừng thờ sự dễ chịu. Cả hai đều có thể làm con người hỏng theo cách riêng.

Vậy thế nào là trưởng thành?

Có lẽ Gen Z không yếu hơn chúng ta tưởng. Có lẽ họ chỉ là thế hệ đầu tiên ở Việt Nam đủ gần với một đời sống khá hơn để dám đặt lại vấn đề: có lẽ đã đến lúc sự chăm chỉ cần mẫn cày bừa không còn là tất cả.

Thế hệ trước gọi đó là lười. Nhưng đôi khi, người ta chỉ gọi một người là lười vì người đó không chịu tiếp tục chịu đựng thứ mà mình từng không có quyền từ chối.

Gen Z có cái non, cái ảo, cái tự ái, cái thiếu bền. Điều đó có. Và cần nói thẳng. Nhưng trong sự "láo" của họ, vẫn có một phần tự do mà nhiều người đi trước chưa từng được phép có. Tự do nói không. Tự do nghỉ. Tự do hỏi vì sao. Tự do không muốn biến cả đời mình thành một cái CV biết đi.

Và có lẽ, thay vì chỉ mắng Gen Z lười, ta nên thành thật hơn một chút.

Có khi điều làm ta khó chịu không phải là họ lười. Mà là họ dám từ chối một kiểu khổ mà ngày xưa ta đã phải nuốt xuống rồi gọi nó là trưởng thành.

Ở những xã hội còn sợ nghèo, người ta rất dễ nhầm chịu đựng với phẩm chất. Nhưng một xã hội văn minh hơn, nếu có ngày ta tới được đó, sẽ không bắt con người phải kiệt sức mới được gọi là tử tế.

Trưởng thành không phải là gánh được nhiều. Mà là biết cái gì đáng gánh và cái gì chỉ là gánh nặng người khác đặt lên mình.